koptekstOprichter | De Bouw | De Zusters | De Laatste jaren
De Geschiedenis van het St.Jozef Gesticht (1866-1989)
In het voorjaar van 1989 is het voormalige St. Jozef Gesticht aan de Veerkensweg gesloopt. De jongeren kennen het beter als het St. Jozef Internaat voor schippers- en kermiskinderen. Ouderen kennen het als het St. Jozef pension. Anderen kennen het wellicht als het opvangcentrum voor Vietnamese vluchtelingen en Tamils of als opleidingsschool voor ontwikkelingswerkers. Kortom, een pand met een rijke historie, die begon in het jaar 1866.
1. De oprichter(s) van het St. Jozef Gesticht
De oprichter en initiatiefnemer van het Gesticht was Josephus Joannes van Sprangh, geboren to Oud Gastel in 1804 en overleden aldaar in 1881. hij was ruim 50 jaar plattelandsgeneesheer in Gastel en woonde irn het pand Dorpsstraat 9. Hij huwde achtereenvolgens Petronella Bus uit Stampersgat en later Adriana van Ommeren uit Roosendaal. Hij stierf kinderloos en vermaakte zijn rijke nalatenschap aan zijn drie zusters. De jongste hiervan, Maria Agnes van Sprangh, was gehuwd met Gerardus Antonius Blankers, die burgemeester was in onze gemeente van 1862-1877.
Deze Joseph van Sprangh was een ondernemend man, daar hij met Henricus Petrus Mastboom (burgemeester van 1879-1887) de eerste Gastelse beetwortelsuikerfabriek had opgericht, waar later de onderwijzer Jan Frederik Vlekke directeur werd.
Maar keren we terug naar het St. Jozef Liefdegesticht. Op
4 augustus 1864 had de bisschop van Breda zijn goedkeuring gegeven aan het nieuwbenoemde R.K. Armbestuur, dat het Gesticht ging beheren en bouwen. Het bestuur bestond uit de volgende personen; (de stem met de namen vindt u in het Dorpsmuseum
"In de drie snoeken".) Josephus Joannes van Sprangh, voorzitter; Anselmus Hendricus van Moorsel, onder-voorzitter; Franciscus Franken, secretaris; Henricus Petrus Mastboom, penningmeester; Constantinus Franciscus Cornelis de Bie, lid, later econoom van het Gesticht. Het boterde niet altijd tussen het toenmalige Burgerlijk Armbestuur (de gemeente) en het R.K. Armbestuur, die het Gesticht beheerde. Het was op de eerste plaats bedoeld voor opvang van arme hulpbehoevende Gastelaren, zoals zieken, bejaarden en wezen. Hierover was een kontrakt gesloten met het gemeentebestuur.
2. De bouw van het St. Jozef Gesticht
Wat de bouw van het St. Jozef Gesticht betreft, kunnen we drie gedeelten onderscheiden, namelijk het hoofdgebouw uit 1866, de linkervleugel of ziekenafdeling (eerst school) uit 1926 en de rechtervleugel (later St. Jozef pension) uit 1938.
De eerste architect in 1864 was de heer T.A.H. van der Vaart.
De aanbesteding vond plaats in 1865. Het werk werd gegund aan
de laagste inschrijver, de heer A.J. van Tichelen uit Dinteloord, voor de prijs van f 25.799,-
In 1866 werd het hoofdgebouw opgeleverd. Dit was 35 meter lang
en 13 meter breed. Het had drie verdiepingen, namelijk het souterrain, de begane grond en de bovenverdieping, waarop een open zolder. Naast de hoofdingang werden twee stenen gemetseld met de namen van de stichters. Op het gebouw kwam het St. Jozef beeld, geschonken door de St. Bernardus-abdij van Bornhem. Waarschijnlijk werd hiermede door de Cistersiensers de stichter Joseph van Sprangh geeerd.
In 1877 werd er aan de west-zijde een kapel aangebouwd voor
3.998,-. In 1926 kon er een verdere uitbreidingworden gerealiseerd, door een schenking van een gulle geefster, Petronella Blankers (Pieta), van f 50.000,-. Hiermede werd de ziekenafdeling tot stand gebracht, bestaande uit een operatiekamer, polikliniek, twee ziekenzalen 3de klas, twee ziekenzalen 2de klas, twee ziekenkamers lste klas, twee kraamkamers en een ziekenzaal voor kinderen. De bouwers waren C.J. van der Riet uit Sprundel en W. van Keep uit Oud Gastel. Het Gesticht bleef te klein en in 1936 werd er een nieuw uitbreidingsplan ontwikkeld, door architect Sturm uit Roosendaal. De kapel aan de west-zijde werd afgebroken en naar achteren werd er een nieuwe kapel gebouwd. (Deze is intakt gebleven!) Op de plaats van de gesloopte kapel werd de nieuwe vleugel gebouwd. Door deze uitbreiding, die in 1938 klaar was, steeg de kapaciteit van 75 naar 117 personen.
Het bestuurlijk reilen en zeilen bleef met konflikten gepaard gaan, waarvoor de bisschop van Breda nogal eens tussenbeide moest komen. De penningmeester, Henricus Mastboom trad hierdoor al in 1871 af. Cornelis Kerstens (wethouder) nam zijn plaats in. In 1876 nam Jan Frederik Vlekke de plaats van de heer van Moorsel in. In 1878, na het overlijden van de heer Kerstens, stak de storm goed op en namen de heren van Sprangh en Vlekke beiden ontslag. In 1879 kwam er een nieuw bestuur onder voorzitterschap van de heer Constant de Bie. Hij trad af in 1896, waarna dokter K.J.W. Dautzenberg voorzitter werd. Deze bleef aan tot 1921, waarna notaris K.B.M. Smulders voorzitter werd. De heer Muller, directeur van de "Vacca" volgde hem op van 1923 tot 1935. Daarna werd P.C. Akkermans voorzitter, die de hamer overgaf aan A. Peeters. In 1942 nam N. Hopmans deze van hem over. In 1943 vond er een bestuurlijke reorganisatie plaats, waardoor de pastoor ambtshalve voorzitter werd. Het bestuur en de bezittingen van het R.K. Armbestuur en het Gesticht werden duidelijk gesplitst.
Het Gesticht werd bestuurd door de pastoor (voorzitter q.q.) en drie leden onder de naam regenten. Bekende regenten waren: J. van Mechelen, H. van Mechelen, K. de Vries, M. Rademakers, B. Lambregts, B. Heshof en P.A. van Onzenoort.
Uiteindelijk werd het St. Jozef Gesticht geliquideerd. In 1954 werd het hoofdgebouw, de ziekenafdeling, de tuin en het weiland aangekocht door de St. Victor-Stichting van de Broeders van Scheppers voor het bedrag van f 85.000,-. Zij vestigden er het St. Jozef-Internaat en de School voor Schipperskinderen in. De West-vleugel en de kapel bleef in handen van het voormalig bestuur die er een pension voor bejaarden in huisvestte. Dit laatste bleef voortbestaan tot 1974, toen deze bestemming door de provincie werd afgekeurd.
Inmiddels had het toenmalige gemeentebestuur zijn stem gegeven
aan de tot standkoming van het regionale verzorgingstehuis de Zellebergen te Oudenbosch, waarin 25 bedden waren gereserveerd voor onze gemeente. In 1970 was inmiddels de bejaardenflat de Molenweide tot stand gekomen, eveneens op grondgebied van het Gesticht. Hiervoor was een aparte Stichting Bejaardenzorg opgericht.
3. De zusters van Charitas en de bewoners van het Gesticht.
Zoals gezegd was het Gesticht een gecombineerd bejaardenhuis, ziekenhuis en weeshuis. De bejaarden konden zich inkopen voor een bepaald bedrag. Er gold een reglement voor de bewoners, waarin alles duidelijk was geregeld, met strikte scheiding van de mannen en de vrouwen. Ook de klasse-indeling werd streng doorgevoerd, want verschil moest er zijn! De weeskinderen verdienden hun eigen kost en werden als dienstmeisje of knechtje uitgeleend. De geneeskundige verzorging van de bewoners geschiedde door de plaatselijke-huisartsen. Dokter van Sprangh deed het voor niets, later gebeurde het tegen de gebruikelijke tarieven. Er kwam ook een wijkverpleegster te werken in het Gesticht, die tevens inwoonde. Rond de jaren vijftig heeft er eveneens een tandarts zitting gehad in het gebouw.
Het Gesticht werd verder "gerund" door de zusters van Charitas
uit Roosendaal. Het moederhuis van deze orde van de zusters Franciscanessen stond tot 1905 in Steenbergen. Moeder overste bleef baas over de zusters in Gastel. Zij kreeg per zuster f 50,vergoeding per jaar, wat het bestuur wilde terugbrengen tot f 30,-! Het aantal zusters is opgelopen tot een maximum van 18 in 1940. In het begin was afgesproken, dat de zusters ook het godsdienstonderwijs en het onderwijs in vrouwelijk handwerken zouden geven. Bij het godsdienst-onderwijs is vooral de naam van zuster Antoon bekend gebleven, zij was niet voor de poes! Toen de zusters van Etten in 1901 de St. Bernardusschool gingen beginnen, kwam hieraan een einde.
Overigens zorgde de eigen boerderij van het Gesticht voor een groot deel van de inkomsten voor de zusters en de bewoners. Vanaf 1941 werd er ook met extern personeel gewerkt en kwamen er dienstmeisjes te werken. In 1954 zagen de zusters van Charitas door personeelsgebrek genoodzaakt zich terug te trekken van het Gesticht. Het bestuur trachtte dit te keren, wat mislukte. De laatste drie zusters vertrokken per 1 september 1954.
4. De laatste jaren van het St. Jozef Gesticht
Zoals reeds eerder vermeld, kochten de Broeders van Scheppers in 1954 het Gesticht (gedeeltelijk) van het R.K.Armbestuur. In 1957 werd aan de oost-zijde van het Gesticht de nieuwe St. Jozef Schippersschool gebouwd. Broeder Theophile Plijman was de eerste directeur. De school bleef bestaan tot 1 augustus 1979, toen zij wegens gebrek aan voldoende leerlingen werd opgeheven. De St. Victor Stichting, die zowel het Internaat als de school bestuurde, werd bemand door de broeders zelf. Broeder Willibrord trad jaren als voorzitter op en werd opgevolgd door broeder Cornelius Deckers In 1983 werd het St. Jozef Internaat geliquideerd. De broeders van Scheppers trokken zich terug in huize St. Jozef in de Kerkstraat, waar zij tot heden verblijven.
Het voormalig St. Jozef pension werd na enkele jaren leegstand in 1979 als opvangcentrum voor Vietnamese vluchtelingen ingericht en gehuurd door het Ministerie van W.V.C. en de beheerder, de heer J. de Jong.
In 1985 werd het voormalig schippersinternaat van de broeders aangekocht door de firma MIDU b.v. uit Veghel, waarvan de heer J. de Jong als bewindvoerder optrad. De voormalige schippersschool werd gemeente-eigendom en verbouwd tot bibliotheek.
In 1984 was het internaat tijdelijk in gebruik als opleidingschool voor ontwikkelingswerkers, geleid door een Noorse Stichting. Later werd dit voortgezet door de Stichting Centrum voor Ontwikkelingswerk, onder voorzitterschap van burgemeester J.P. Berkhout. De gemeente had inmiddels de grond aan de Hil van de broeders aangekocht en legde er een ijsbaan aan. De firma MIDU b.v. verkocht na het vertrek van de Tamils in1988 het gebouw aan bouwbedrijf Pepping b.v. uit Tilburg. Dit bedrijf heeft in 1989 het Gesticht gesloopt (behalve de kapel). Samen met de Stichting Woningbouw St. Bernardus gaat dit bouwbedrijf er 58 woningen realiseren voor Ouderen. Wat overblijft bij vele Gastelaren is de herinnering aan het St. Jozef Gesticht en hoe het vroeger was!
Geschreven: F van Merriënboer jaarboek 1989 Heemkundekring Het Land Van Gastel